Abýane, özünde taryh saklaýan oba gezelenç

Häzirki wagtda, döwrebaplygyň kiçi medeniýetleri ýok edip, bütin dünýäde adamlaryň durmuşyny birmeňzeş ýagdaýa getiren döwründe, taryhy gurluşy bilen bilelikde, adaty ýaşaýyş-durmuşyny hem saklap galan gurşawy we geografiki giňişligi tapmak kyn işdir. Emma Eýranda "Abýane" obasy ýaly entek ähli zady asyl nusgasynda we adatylygynda galan sebitler hem bar; bu oba özüne gelýän syýahatçylaryň aňynda ýatdan çykmajak bir täsir galdyrýar.

Abýane: Taryh, geografiýa we medeniýet

Abýane, Nätänz şäheriniň demirgazyk-günbataryndan 40 km we Kaşan şäheriniň günortasyndan 70 km uzaklykda, Yspyhan welaýatynyň demirgazyk böleginde we "Bärzrud" derýasynyň boýunda ýerleşýär. Bu sebitde adamlaryň ýaşamagynyň taryhy takmynan 1500 ýyl diýip çaklanylýar. Ýöne ýeterlik subutnamalaryň ýoklugy sebäpli, obanyň ýaşy barada takyk pikir aýtmak kyn. Şeýle-de bolsa, hünärmenler obanyň golaýyndaky Mitra hudaýyna degişli ybadathananyň bolmagyny, obanyň taryhyny yslamdan öňki döwre çenli alyp barýan subutnama hasaplaýarlar.

Abýanäniň geografiki şertleri ony hasylly sebite öwrüp, bu ýerde köp sanly baglar bar. Oba hojalygy we bagbançylyk bilen bile maldarçylyk hem Abýane ilatynyň esasy kärlerinden biridir. Haly dokamak obanyň iň möhüm sungatlaryndan biridir.

Abýane ilatynyň adaty ýaşaýyş durmuşy

Abýane obasyny meşhur eden zat, onuň ilatynyň asyrlaryň dowamyndan häzire çenli hem milli egin-eşikleri geýýän ýerli ilatynyň ýaşaýyş-durmuşydyr. Mundan başga-da, obanyň ilatynyň ýakyn töwerekdäki sebitlerde duş gelmeýän aýratyn şiwesi bar. Abýane, däp-dessurlary we dabaralary geçirmek usuly bilen hem beýleki sebitlerden tapawutlanýar. Obanyň dürli böleklerinde zyýarathanalar bar, olaryň içinde iň meşhury "Bibi Zobeýde" aramgähi hasaplanýar. Şaýylaryň ýedinji ymamy, Ymam Kazemiň nesillerinden bolan Zobeýdäniň gubury obanyň günorta-gündogar tarapynda ýerleşýär. Ymam Kazemiň iki ogly Ýahýa we Isa hem obanyň gündogar tarapynda ýerleşýän aramgähde jaýlanypdyr. Bu aramgählerde giň howly, howuz we sekizburçly gümmez bar, olar binagärlik taýdan obanyň beýleki binalaryndan tapawutlanýar. Abýanede köp sanly metjitler gurulypdyr we olaryň içinde iň meşhury "Juma Metjididir". Bu metjidiň namaz okalýan ýeriniň we mihrabynyň aşagy agaçdandyr. Käbir hünärmenleriň pikiriçe, bu mihrabyň taryhy Seljuklylar döwrüne degişlidir. Mihrab gül we ýaprak nagyşlary hem-de kufi hat ýazuwy bilen ýazylan Ýasin süresiniň aýatlary bilen bezelipdir.

Abýane binagärligi we şähergurluşygy

Abýane öýleri, daşdan seredeniňde, birnäçe gatda gurlan bitewi binalar ýaly görünýän gurluş usulyna eýedir. Şeýle-de bolsa, obadaky öýleriň gurluşy merdiwan görnüşindedir, ýagny her öýüň üsti ýokarky öýüň howlusy hasaplanýar. Bu aýratyn usul Eýranyň daglyk sebitlerinde ýaýrandyr we onuň köp sanly nusgasyny Eýranyň demirgazygynda we günbatarynda görmek mümkin. Beýle usul ýaşaýjylara dar giňişlikden we daglaryň dik eňňitlerinden has gowy peýdalanmaga mümkinçilik berýär. Daglyk gurşawda gyşlar sowuk we uzak bolany üçin, bu gurluş ilatyň aňsat gatnaşmagyna we öýleriň has aňsat ýyladylmagyna kömek edýär. Geçmişde şäherler we obalar duşmanlaryň we ýabany haýwanlaryň hüjümlerine sezewar bolanda, bu gurluş görnüşi ýaşaýjylar üçin has ýokary howpsuzlygy üpjün edipdir.

Abýane darajyk köçeleri

Obanyň gadymylygy Eýran binagärliginiň dürli döwürlerine degişli yzlary we alamatlary görmäge mümkinçilik berýär. Abýanede Sasanylar (III-VII asyrlar), Seljuklylar (XI-XII asyrlar) we Sefewiler (XVI-XVIII asyrlar) döwürlerine degişli käbir nusgalary görmek bolýar. Obanyň öýleri esasan agaçdan we çig kerpiçden gurulypdyr. Diwarlarda gyzyl topragyň ulanylmagy Abýanäni gyzyl-sary reňkli oba öwrüpdir. Gapylaryň, penjireleriň, balkonlaryň we köp öýleriň üçekleriniň çarçuwalary agaçdandyr. Gapylar köplenç ýaý görnüşli tekjeler bilen üpjün edilipdir, ýollar we köçeler bolsa dardyr. Abýanäniň köne köçelerinde hem-de agaç şahalarynyň binalaryň üstünden birleşýän ýerlerinde gezmek, başga hiç ýerde tejribe edip bolmaýan duýgydyr.