Zergärçilik — jansyz metala gözellik berýän sungat

Zergärçilik metaldan ýasalan serişdeleri bezemegiň usullarynyň biridir we kakylýan metalyň görnüşine görä dürli atlar bilen atlandyrylyp bilner. Bu sungatda ussat metaly şeýle usulda işleýär welin, kakylan metal esasy metal bilen bitewi bir bölege öwrülýär.

Zergärçiligiň taryhy

Hünärmenleriň pikirine görä, häzirki wagtda “Zergärçilik” diýip tanalýan sungat, gözbaşyny Ahemeniler döwründen (biziň eýýamymyzdan öňki I müňýyllyk) alyp gaýdýan kämilleşen sungat görnüşidir. Şol döwürde bu usul möhürleri taýýarlamakda we gylyç, galkan, sowut ýaly uruş esbaplaryny bezemekde ulanylypdyr.
Soňky asyrlarda zergärçilik dowam edipdir, emma Seljuklar döwründe (1037–1194-nji ýyllar) has uly ösüşe we meşhurlyga eýe bolupdyr. Sefewiler döwleti (XVI asyr) Eýranda ornaşyp, şaýylyk resmi din hökmünde ykrar edilenden soň, zergärçilik matam alamatlaryny bezemek üçin giňden ulanylypdyr. Bu döwürde alamatlary bezemekde haýwan şekilleri hem peýdalanylyp, sungata bolan üns artdyrylypdyr. Soňra Gajarlar döwründe (XIX asyr) hem alamat ýasalyşynyň ösmegi bilen zergärçilik öz ornuny saklapdyr. Häzirki wagtda-da bu sungat heýkeltaraşlykda, metal enjamlaryny bezemekde we matam alamatlaryny taýýarlamakda ulanylýar.

Zergärçiligiň aýratynlyklary we ulanylýan usullar

Zergärçilik sungatynyň ussatlary nagyşlaryny iş ýüzüne geçirmek üçin ilki bilen olary kagyzda çyzýarlar. Soňra nagyş polada geçirilip, kesiş işi başlanýar. Indiki tapgyrda polat listi ojakda gyzdyryp, gyzyl reňke gelýänçä gyzdyrylýar. Soňra gyzdyrylan polat sandalyň üstünde çekiç bilen işlenilýär we islenýän görnüş berilýär. Ahyrynda dürli bölekler kebşirlenip, doly görnüş emele getirilýär.
Zergärçilik sungaty göwrüm döredilenden soň başlanýar. Bu tapgyrda altyn, kümüş, bürünç ýa-da mis simler işiň ýüzüne kakylýar we bezegler döredilýär. Simleri kakmazdan öň, işiň ýüzüni ýörite uçly çekiçler bilen çyzyp, simler üçin ýer açylýar. Käwagt ussat işiň ýüzüne goşmaça urgular berip, görnüşe has çuňluk berýär.

Zergärçilik ýerine ýetirilýän göwrüm uly hem bolup biler (mysal üçin heýkel), ýa-da örän inçe we kiçi (tesbih ýa-da pyçak sapy ýaly). Zerur bolan ýagdaýynda “ýaşma kakma” tapgyry ýerine ýetirilýär. Bu tapgyrda ýaşma simleriň üstüne sürtülip, oýuklara girizilýär we berkidilýär. Käwagt ýaşmanyň ýerine hakyk (akik) daşy ulanylýar.
Ahyrky tapgyrda işiň ýüzi arassalanyp, bezegi has owadan edilýär we öňki tapgyrlardan galan hapalar aýrylýar. Ýüzüni arassalamakda suwdan, kislotadan we ýuwujy serişdelerden peýdalanylýar. Şeýle hem ot alawy ulanylýar, sebäbi ýylylyk diňe bir üst gatlagyny berkidmän, eýsem ony has ýalpyldawuk edýär.

Zergärçilikde ulanylýan metalyň görnüşine görä, bu sungata “altyn kakma”, “kümüş kakma” ýa-da “bürünç kakma” hem diýilýär. Emma bu usullaryň arasynda tapawutlar bar. Mysal üçin, altyn we kümüş simleriň inçe we ýumşak bolmagy sebäpli, olar bilen işlemek has köp üns we inçelik talap edýär. Şonuň üçin ulanylýan çekiçler  we gurallar hem tapawutlanýar.

Häzirki wagtda Tähran, Yspyhan we Maşat şäherleri Eýranda kümüş kakma sungatynyň esasy merkezleri hasaplanýar. Bu sungat häzirki wagtda diňe bir heýkeltaraşlykda däl, eýsem Muharrem aýynda ulanylýan alamatlary we käbir metal gap-gaçlary bezemekde hem giňden peýdalanylýar. Zergärçiligiň Muharrem matamlary bilen baglanyşykly bolmagy — bu sungatyň taryh boýunça diri we işjeň galmagynyň iň möhüm sebäpleriniň biridir.

Bu sungatda ýüzleri bezemek üçin ulanylýan nagyşlar esasan eslimi we toranj görnüşlerinden ybaratdyr. Hut şu nagyşlaryň ulanylmagy Eýranda zergärçilik sungatynyň özboluşlylygyny we asyllylygyny saklaýandygyny görkezýär. Esasy metalyň reňki bilen kakylan metalyň reňk tapawudy zergärçiligiň esasy gözellik alamatlarynyň biridir: adatça işiň ýüzi garaňky reňkde, kakylan metal bolsa has açyk reňkde bolýar.